Gaeilgeoirí - An Ghaeltacht vs. An Ghalltacht

Bhí sé ar m'intinn am a chaitheamh ar mo chuid Gaeilge inniu, agus mo chuid léitheoireachta a dhéanamh le haghaidh mo thráchtais, ach tá chuile dhuine ag caint ar an nGaeilge agus músclaíodh mo thuairimí féin. Bhí mé ar Facebook aréir, agus chuir ceann de mo chairde nasc suas faoin nGaeilge sa deich mbliana atá romhainn, agus d'aontaigh mé go hiomlán leis. (Níos mó ar an alt seo ar ball...) Chuir mé Raidió na Gaeltachta ar siúl ar maidin, agus mar is gnáth bhí mé sách míchompordach leis an gcomhrá a bhí ar siúl.

Cuireann sé isteach orm an chaoi a chuireann Raidió na Gaeltachta níos mó béime ar Ghaeilgeoirí na gceantar Gaeltachta - is é raidió na Gaeltachta, ceart go leor, ach bíonn siad i gcónaí ag gearán faoi drochchás na Gaeilge sna Gaeltachtaí, agus déanann siad dearmad ar Ghaeilgeoirí sa 'nGalltacht'. Níl aon stáisiún eile ar fáil dom trí Ghaeilge, agus bím ag éisteacht le Raidió na Gaeltachta chun feabhas a chur ar mo chuid Gaeilge féin agus toisc go bhfuil spéis agam i gcultúr na Gaeilge. Ach braithim mar strainséir agus mé ag éisteacht leo, agus níl sé féaráilte dom nó d'éinne eile ina gcónaí lasmuigh den Ghaeltacht agus Gaeilge acu. Bhí an comhrá leathchaite nuair a thosaigh mé ag éisteacht leis, ach bhí siad ag caint ar an nGaeilge i gcomhthéacs an gheilleagair, agus na fadhbanna ag muintir na Gaeltachta le postanna a fháil, go háirithe trí mheán na Gaeilge. Mar is gnáth. Tá trua agam dóibh, gan amhras; tuigim a gcás, ach bhí siad ag díriú isteach ar fhadhbanna na Gaeilge faoin tuath amháin, agus ag caint ar an mbealach chun na fadhbanna seo a réiteach le deiseanna faoin tuath agus thar lear. D'fhág siad amach dul chun cinn na Gaeilge atá ar siúl sna cathracha in Éirinn, agus fadhbanna na Gaeilge i measc muintir na gcathracha. Nach bhfuil sé sin beagáinín craiceáilte?? I ndáiríre, tá níos mó measa acu do dhaoine atá ag foghlaim na Gaeilge thar lear ná dá muintir féin i mBleá Cliath, abair!

Braithim gur í seo an fhadhb is mó leis an nGaeilge - go bhfuil saol na Gaeltachta ró-oileánach, nó insular más mian leat, agus níl aon mheas nó seans do Ghaeilgeoirí nó d'fhoghlaimeoirí lasmuigh den Ghaeltacht. Tá fadhbanna againne sna cathracha chomh maith, agus tá ceart againne Gaeilge a úsáid go laethúil freisin. Bhí sé scríofa i nuachtán le déanaí faoi suirbhé déanta ar an spéis atá ag muintir na hÉireann sa nGaeilge. Dar leis na torthaí, tá níos mó spéise ag daoine i mBleá Cliath ná in aon chontae eile. Tá níos mó daoine i mBleá Cliath agus i gcathracha eile ar fud na tíre ag baint úsáide as an nGaeilge go laethúil inniu ná riamh. Déarfainn go bhraitheann daoine faoi bhagairt ó thaobh cultúir de i gcathracha iltíreach, agus go bhfuil siad ag tógáil a gcultúr féin ar ais. Cuirim i gcás, an t-alt a luaigh mé cheana, scríofa ag Marc Coleman san Irish Independent faoi theideal 'Brand Ireland must not be allowed to die'; bhí rún na bliana aige anuraidh chun níos mo Gaeilge a úsáid ina shaol go laethúil, agus d'éirigh sé leis. Bhain sé úsáid as 'cúpla focal' nuair a bhuail sé lena chomhghleacaithe le Gaeilge acu. Mar a deir seisean féin,

This time last year, I decided to use Irish in my everyday work. I made a note of those people with whom I came into working contact who were fluent, and I even changed the answering message on my mobile phone. Incidentally, the number of people with some fluency in Irish is surprisingly high: 1.8 million.

My willingness to display grammatic incompetence was heroic. My clangers were hilarious. But although still far from fluency, I am now the first member of my family in more than 200 years to use Irish on a regular basis.

Leanann sé ar aghaidh san alt ag déanamh gearáin faoi cúrsaí oideachais na tíre, go háirithe i gcomhthéacs na Gaeilge, agus an tábhacht a bhaineann le dátheangachas agus intleacht an duine. Tá sé cosúil le ailt de chuid Phádraic Mhic Phiarais arís!

An phointe atá agam ná go bhfuil an Ghaeilge oscailte do chách, agus tá sé orainn uilig in Éirinn an Ghaeilge a chur chun cinn. Níl sé ar mhuintir na Gaeltachta amháin. Agus níl sé féaráilte muintir na 'nGalltachta' a fhágáil amach as saol na Gaeilge. Tá a fhios againn go bhfuil na ceantar Gaeltachta i mbaol, ach tá locht ar an idirdhealú cruthaithe idir muintir na Gaeltachta agus muintir de chuid eile den tír; is Gaeilgeoirí 'ceart' iad agus is Béarlóirí/foghlaimeoirí na Gaeilge muidne, ceart go leor, ach rinne an t-idirdhealú seo eadrainn níos mó díobhála ar chultúr na hÉireann agus tá muintir de chuid eile den tír bainte dá teanga agus dá gcultúr féin. Seo é ár scéal brónach i ndiaidh choilíniú na tíre, ach rinne muidne díobháil orainne féin freisin...

'Cracks' - scannán is déanaí le Eva Green

Mar leantóir paiseanta d'Eva Green, bhí mé ag tnúth go mór lena scannán nua Cracks a fheiceáil. Chuala mé faoin scannán seo ar dtús nuair a tharla mé trasna ar alt ar shuíomh leispiach The Most Cake. Músclaíodh mo spéis nuair a léigh mé plota an scannáin; tá sé sách cosúil le scannáin ar nós The Prime of Miss Jean Brody, ach le blas leispiach. Suite sna '30í i scoil chónaithe, is múinteoir corpoideachais í 'Miss G' (Eva Green). Is bean chic í, ag caitheamh éadaí faiseanta, ag insint scéalta dá daltaí faoina turais go háiteanna andúchasacha, agus ag tabhairt 'leabhar mígheanasach' do 'Di' (Juno Temple), a peata agus ceannaire an clique dalta sa scoil. Tá dlúthchaidreamh idir an clique seo agus Miss G, agus caitheann siad ribíní dearga speisialta ar a n-éidí scoile chun na fabhraíochta seo a chur in iúl i measc na daltaí eile. Tá siad faoi mhealladh an mhúinteora charasmatach seo, ach Di go háirithe; tá mothúcháin casta aici do Miss G, tabhartha le tuiscint dúinn ag tús an scannáin nuair a deir sí leis an sagart i bhfaoistin go bhfuil smaointe drúisiúla aici, ach nach faoi bhuachaillí amháin. Ansin, tagann cailín uasal ón Spáinn chun na scoile, agus cuireann Miss G spéis dhúghafach inti, ar bhealach dhainséireach. Le teacht an chailín seo, éiríonn status quo na scoile scriosta, agus faigheann muid amach nach bhfuil Miss G chomh cool is a cheapann muid...

Tá alt spéisiúil eile scríofa ar an suíomh The Most Cake, ag caint ar an scannán agus ar mhí-léiriú leispiach sna meáin. Aontaím leis an scríbhneoir 'Florentine' nuair a deir sí go bhfuil íomhá ghránna cruthaithe de leispiacha i scannáin agus ar chláir theilifíse -

"...it is fair to say that in Cracks we have another representation of ‘the lesbian’ as a perverse, mentally-unhinged societal outcast. In short, a really creepy threat to all that is good and ‘normal’."

Ní éiríonn aon mhaitheas as chaidrimh leispiacha. Tugann sí Notes on a Scandal agus Hollyoaks mar shamplaí dúinn, agus cheap mé go raibh an ceart iomlán aici. Is psychos iad na leispiacha ar fad sna scannáin/cláir theilifíse coitianta a leithéidí! Tá a fhios agam go bhfuil cláir theilifíse ar nós The L Word againn, ceart go leor, ach níl sé go hiomlán feicthe ag an bpobal go coitianta. Tá fir aeracha léirithe ar bhealach níos fearr agus níos fabhraí, agus tá sé thar am go mbíonn léiriú níos daonna cruthaithe de leispiacha sna meáin.

Seachas an mí-léiriú áfach, is scannán ealaíonta é seo, agus mholfainn é. Go háirid chun Eva Green a fheiceáil ina cultacha ó na 30í! Mar a dúirt sí féin in agallamh éicínt,

"I loved all my costumes in Cracks, I’m crazy about that everyday Thirties look. I wore beautiful high-waisted trouser suits, headscarves and gorgeous printed silks. The costume designer Alison Byrne is a genius."

Breathnaigh ar réamhbhlaiseadh an scannáin agus Eva Green ag caint air anseo.

Lisa Hannigan, Vicar Street, 3 Nollaig 2009

Bhí an t-ádh orm agus ar chara liom a bheith i Vicar Street oíche Déardaoin seo caite agus Lisa Hannigan ag seinnt. Bhí cnaipí agus pátrúin fuaite ildathach ar fud na háite, a chuir a halbam Sea Sew inár n-aigne (chriotáil Lisa clúdach a halbaim lena mam agus d'fhuaigh sí liricí dá hamhráin air chomh maith). Is duine ildathach í Lisa féin, mar bá léir óna soilsí agus ón mbeacán bearaigh ag lonrú in aice lena maidhc, agus tháinig sí ar an stáitse ag caitheamh gúna seanré (d'oibrigh sí i siopa éadaí seanré nuair a bhí sí níos óige). Is duine gleoite páistiúil í Lisa, ag caint ós íseal mar chailín óg cúthalach, agus breathnaíonn sí mar bhábóg ghleoite ina cuid éadaí. Bhraith an stáitse mar sheomra leapa leis na soilsí luaite cheana féin agus an túis lasta in aice leis an ndrumadóir; chomh maith leis sin, is ionad an-cheanúil é Vicar Street, agus dúirt sí go raibh sé deas a bheith ar ais san ionad "is fearr in Éirinn", ina focail féin.

Measaim go bhfuil Lisa níos fearr ag casadh amhráin beo ná mar a chas sí ar an albam féin. Ná tóg an bhrí mí-cheart uaim - bíonn an t-albam ag seinnt ar mo sheinnteoir dlúthdhioscaí chuile lá! Is é an t-albam is mó a sheinnim i mo sheomra leapa agus ar m'iPod, ní bréag é sin. Agus atá sí ag seinnt beo, tá fuinneamh agus cumhacht inti agus ina guth; bíonn a corp iomlán ag bogadh leis an gceol timpeall uirthi agus ag teacht uaithi féin. Seinneann sí an lán uirlisí cheoil; an giotar agus an bainseo, chomh maith le huirlisí aisteacha, mar shampla an armóin agus an 'melodica'. Píosa beag de chuile rud. Rinne sí staidéir an an gCeol i gColáiste na Tríonóide sular ndeachaigh sí ag canadh le Damian Rice. Is léir go bhfuil dlúthchaidreamh aici lena banna ceoil, go pearsanta agus nuair a bhíonn siad ag cruthú ceoil le chéile - tá siad ag súgradh ar an stáitse, ag cruthú ceoil agus craic dóibh féin chomh maith leis an lucht éisteachta.

Nuair a chasann sí a chuid amhráin beo, cuireann sí saol nua iontu. Cur i gcás, an t-amhrán 'Courting Blues'; is clúdach amhráin é cheana féin, de chuid Burt Jansch, agus chruthaigh Lisa é mar a hamhrán féin. Chas sí é ar an gclár Other Voices sa bhliain 2006 agus tá an t-amhrán forbartha níos mó aici ar a halbam. Ach, ba léir ar an Déardaoin seo caite go raibh sí ag déanamh triail eile leis an amhrán, toisc go raibh sé i bhfad níos cumhachtaí agus níos fórsúla ná mar a bhí sé. Is amhrán tréin é ar an albam, le mothúcháin tréan gan saoirse, ach leis a thuilleadh uirlisí cheoil ar an oíche bhí sé cosúil le clagarnach báistí agus toirneach. Draíochtúil. Tá amhrán eile ar an albam, 'Teeth' nach dtaitníonn sé go mór liom de ghnáth, ach bhí sé níos fearr beo ar an oíche. Rinne sí clúdaigh d'amhrán traidisiúnta 'Blow the wind southerly' dá mam, ag leanúint ar aghaidh le meafar na farraige coitianta ar a halbam. Is féidir léi aon shórt amhráin a chasadh, chun na fírinne a rá, tá stíl chomh eicléictiúil aici.

Chas sí amhráin nua; chuala mé ceann nó dhó acu cheana féin ar You Tube ("Brolly Beats" agus "Passenger"), agus mar sin bhí mé ag canadh in éineacht léi. (Greannmhar nuair a smaoiníonn tú air - sise ag rá go bhfuil an t-amhrán nua, agus an fonn agam cheana féin!) Bhí ceann nua nach raibh cloiste agam, agus níor thug sí an teideal dúinn (dúirt sí linn nuair a thug muidne bualadh bos don nuacht faoin amhrán nua: "Might be shite!"), ach fuair mé cúpla líne de na liricí - "We spoke without a word between us" agus "you're all salt and storms" (bhain mé an-sult as an dara liric, chuir sé duine áirithe i m'aigne - is cur síos an-éifeachtach é!). Is liriceoir den scoth í, ag baint úsáide as ghnáthrudaí mar mheafair agus sí ag cur síos ar ghnáthrudaí agus ghnáthmhothúcháin... Tá sé deacair a mhíniú, ach tabharfaidh mé sampla nó dhó duit - "We came up on Ohio/I have you chewed on like a biro/you are a sum I am no closer to deciphering" agus "I spoon you into my coffee cup/I spin you through a delicate wash/I wear you all day". Tar éis a bheith ag cloisteáil lena amhráin nua, táim ag tnúth go mór leis an dara albam, caithim a rá.

Nuacht

D'ainneoin droch-scéalta a bhíonn sna meán le déanaí, tá dea-scéal agamse daoibh. Bhí mise agus mo chara Scott De Buitléir i gcafé Elements in UCD le haghaidh lóin, agus thosaigh muidne ag caint faoi chúrsaí foilseacháin in Éirinn, go háirithe foilseacháin as Gaeilge. Bhí mé ag rá gur bhraithim uaim Foinse agus trácht ar rudaí laethúla as Gaeilge in aon fhoilseachán. (Tá a fhios agam go bhfuil Nós ar fáil, ach táimse ag caint faoi rud éigin níos bunúsaí agus níos saoire.) Chomh maith le sin, bhí muidne ag tabhairt amach faoina meán in Éirinn go ginearálta, toisc go bhfuil siad chomh claonta, le dearcadh caomhach, gan léiriú ar chuile shórt dhuine atá in Éirinn (mar shampla, lucht aerach).

Tháinig muid ar choincheap nuachtáin dhátheangaigh, ar nós An Claidheamh Soluis ó thréimhse na hAthbheochana ar dtús an fichiú haois. Is tír dátheangach í Éireann, níl muid in ann é sin a dhíospóid. Mar sin, bheadh sé níos praiticiúla nuachtán dátheangach a fhoilsiú in áit ceann go hiomlán as Gaeilge, go háirithe agus muidne faoi bhrú maidir le cúrsaí eacnamaíochta faoi láthair. Sin an fáth gurbh theip Foinse; níl an lucht léitheoireacht chomh mór as Gaeilge agus atá sé as Béarla. Freisin, cuireann nuachtán go hiomlán as Gaeilge bagairt ar dhaoine atá ag iarraidh a gcuid Gaeilge a feabhsú, nó atá ag iarraidh bealach isteach chun í a fhoghlaim.

Tosnaíonn muid le blag-nuachtán anseo ar Blogger go luath. Fán go bhfeicfidh muid...

Ciarán Ó Con Cheanainn

Is cuimhin liom an chéad uair a bhuail muidne le Ciarán, agus muidne sa dara bliain. Tháinig fear óg le héadaí galánta dubha isteach sa seomra, agus dearg ina leicne. Fear an-óg cúthaileach a bhí ann, le cuma óigeanta soineanta, agus ag an am sin bhí a cheann bearrtha. Chuir muidne Ciarán i gcomparáid le Shayne Ward mar sin, agus bhí muidne i gcónaí ag canadh a chuid amhrán as Gaeilge nuair a chonaic muidne Ciarán ar son grinn. Ní raibh a fhios againn ag an am sin go raibh guth níos áille ag Ciarán ná Shayne Ward! Sa chéad rang sin, “Logainmneacha agus Sloinnte”, chuala muidne an Ghaeilge ba bhinne dár chuala muidne riamh ó bhéal Chiaráin – agus Béarla uasal cosúil le Shakespeare chomh maith! Níor chreid muid go bhféadfádh fuaimeanna chomh éagsúil teacht as aon duine amháin! Ba chainteoir den scoth é.

De réir mar a chuir muidne aithne air, bhí sé soiléir gur léachtóir cabhrach agus spreagúil a bhí ann, agus gur fear gaoismhéar os cionn a aois é. Mar a dúirt Yeats, féileacán is ea gaois, agus bá é an cás sin le Ciarán. Bhí an-eolas aige ar léann na Gaeilge, go háirithe ar oidhreacht na Gaeilge, agus ar an traidisiún ársa, agus spreag sé spiorad na Gaeilge ionainn. Níor chreid muidne é nuair a chonaic muid Ciarán ar TG4 ag an Oireachtas, agus bhí bród orainn nuair a bhuaigh sé Corn Uí Riada. Bhí guth den scoth aige agus é ag canadh, guth glórach agus ceolmhar. Ba laoch umhal é nuair a tháinig sé ar ais chugainn anseo, le cuma nua inspioráideach air. Bhí sé ag siúl timpeall UCD mar is gnáth, agus an guth eisceachtúil sin aige!

Ní féidir liom a chur i bhfocal an scanradh agus an phian nuair a chaill muidne Ciarán. Is mór an scrios é dúinn go pearsanta, do chúrsaí Gaeilge, cúrsaí léinn agus do chúrsaí ceoil. Ach, tá a spiorad fós linn-se, inár gcroíthe agus inár gcuimhní. Bhí sé sa sneachta ag titim ar an lá a bhuail muidne le chéile sa Seomra Caidrimh agus sa séiplín, agus bhí sé sa ghrian ag taitneamh agus i nguth na n-éan lá a shochraide i gConamara. Leanann an saol ar aghaidh, agus leanann na rudaí a bhí tábhachtach do Chiarán ar aghaidh; beidh an Ghaeilge fós á labhairt, agus beidh na hamhráin a chas sé fós á casadh. Leanfaidh muidne ar aghaidh ag foghlaim na n-ábhar a mhúin sé. Las sé inspioráid agus misneach ionainn chun oidhreacht na Gaeilge a chur chun cinn; mar sin, níl sé caillte ar chor ar bith. Ba phribhléid agus onóir é Ciarán a bheith againn mar léachtóir, agus ba mhór an bheannacht dúinne é Ciarán a bheith inár láthair ag tabhairt inspioráide dúinn.

Breathnaigh ar an bhfíseán seo in ómós do Chiarán

Haiku ó mhí na Samhna

Bhíos ar an mbus, agus thosaigh mé ag scríobh! Is breá liom an chaoi go bhfuil haiku go fánach!

"Seisiún Ceoil"

Fliúiteanna dubha,
lonta dubha daonna binn,
's bróga dubha.

"Eala Óg Bródúil"

Eala óg liath
ag snámh ar an Life,
é ina aonair.

"Lá Gaofar"

Lá siosarnach ann:
Ór, rua 's buí; na crainn
ag cur duilleoga.

(c) Alison Ní Dhorchaidhe, Samhain 2008